شبکه انديشمندان قم
Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 42045
تاریخ انتشار : 29 آبان 1392 9:22
تعداد مشاهدات : 4753

تاریخ انقلاب درس هشتم

درس هشتم

سلطنت محمدرضا پهلوي و نهضت ملي شدن صنعت نفت

 

محمدرضا فرزند رضاخان پهلوي، چهارم آبان 1298 در تهران به دنيا آمد. او سالهاي كودكي را در ايران گذراند و در 1306 در 8 سالگي به ولايتعهدي برگزيده شد. سال اول ابتدايي را در تهران گذراند و سپس در 1310 براي ادامه تحصيل عازم سوئيس شد. پس از بازگشت از سوئيس در 1315 مقدمات ازدواج وي فراهم شد و در 1318 با فوزيه خواهر ملك فاروق پادشاه مصر ازدواج كرد. اين ازدواج دوامي نداشت و محمدرضا پس از چندي فوزيه را طلاق داد و با ثريا اسفندياري و بعد از وي با فرح ديبا ازدواج كرد. محمدرضا در 25 شهريور 1320، پس از آن كه پدرش توسط متفقين بركنار شد، به سلطنت ايران منصوب شد. محمدرضا در سالهاي نخستين حكومت خود، تحت نفوذ شديد استعمار انگليس قرار داشت. در 1332 با به قدرت رسيدن محمد مصدق و موج احساسات ضداستعماري مردم به ايتاليا گريخت. دولت امريكا كه آثار قريب الوقوع موفقيت ايران را در خلع يد از انگليس و ملي كردن صنعت نفت احساس مي‌كرد، توسط سازمان سيا و از طريق ايادي داخليش و با برانگيختن جمعي از اوباش موفق شد با همكاري انگلستان دولت مصدق را سرنگون و شاه را مجدداً به ايران بازگرداند. پس از كودتا سركوب و نابودي كليه گروه‌ها وشخصيت‌هاي مخالف رژيم آغاز شد.

شاه تحت رهنمودهاي امريكا براي مقابله با اسلام و اشاعه فرهنگ غربي در كشور لايحه انجمنهاي ايالتي و ولايتي را به مجلس برد وچون شرايط اسلامي بودن اعضا و قيد سوگند به قرآن را در آن حذف كرده بود، با مخالفت شديد و يكپارچه روحانيت به رهبري امام خميني‌(ره‌) مواجه شد و پس از يك كشمكش دوماهه سياسي مجبور به لغو آن شد. پس از آن، محمد رضا پهلوي طرح 6 ماده‌اي موسوم به انقلاب سفيد را در ششم بهمن 1341 به همه پرسي نمايشي گذاشت و مدعي موافقت مردم با آن شد. درگيري مستمر روحانيت و افشاي ماهيت امريكايي اصلاحات شاه برخورد خشن رژيم با روحانيت را در پي داشت. در اين دوره مدرسه فيضيه در قم مورد تاخت و تاز نيروهاي مسلح حكومت قرار گرفت و عده زيادي از طلاب و مردم كشته و زخمي شدند. پس از آن حكومت معافيت طلاب از قانون نظام وظيفه عمومي را لغو كرد. و اين بر شدت تشنج افزود. تداوم اعتراضات و مبارزات عمومي به رهبري امام خميني‌(ره‌) به دستگيري ايشان و قيام پانزدهم خرداد انجاميد و هزاران كشته و مجروح برجاي گذاشت‌. پس از آزادي امام بار ديگر اين اعمال با تصويب لايحه كاپيتولاسيون در مجلس شوراي ملي كه امريكايي‌ها را از محاكمه و مجازات در برابر هر جرمي در ايران معاف مي‌ساخت به اوج رسيد و سخنراني و بيانيه شديداللحن امام موجب تبعيد ايشان به تركيه و استقرار دوره جديدي از خفقان در كشور شد.

با اَعمال خشن ساواك، مبارزان مذهبي چاره‌اي جز مبارزه زيرزميني نيافتند. شاه نيز كه احساس ثبات مي‌كرد، در 1346 ش. تاجگذاري كرد. ورود سيل آساي امريكاييان و ساير همپيمانان آن، به ويژه اسراييلي‌ها به ايران‌، وابستگي سياسي و اقتصادي رژيم پهلوي را آشكار‌تر مي‌ساخت‌. در پي اقدامات شاه، در 1354ش. تقويم رسمي كشور از هجري شمسي به شاهنشاهي تبديل شد و در كنار آن بسياري از رسوم و آداب غير اسلامي در كشور رايج شد. با افزايش قيمت نفت و رشد درآمدها، صنايع مونتاژ و روبنايي در ايران پاي گرفت و وابستگي به غرب تشديد شد. از سوي ديگر كشاورزان براي كسب درآمد بيشتر از روستاها به شهرها مهاجرت كرده و به كارگران ساده بخش صنعت مونتاژ مبدل شدند. مهاجرت روستاييان به شهرها عوارض اجتماعي و اقتصادي چندي را به دنبال داشت كه از جملة آنها از هم گسيختگي فرهنگي و نيز كاهش شديد محصولات زراعي و وابستگي بيشتر ايران به مواد غذايي غرب بود. در اين شرايط دلزدگي از تمدن غرب در مردم ايران پديدار شده بود. سياست ضد اسلامي شاه كه مورد حمايت غربي‌ها و بعضاً ديكته شده از جانب آنها نيز بود، با وجود مبارزه بنياديني كه با فرهنگ معنوي ايران داشت‌، نتوانست بخش عظيمي از مردم را جذب خود سازد. برعكس، با اشاعه آداب و رسوم غربي كه تزلزل مباني اخلاقي و اجتماعي جامعه را در پي داشت، احساسات ضدغربي و ضدرژيم تشديد مي‌شد. اين آزردگي و دلزدگي، در كنار بي حرمتي گاه و بيگاه و صريح رژيم به مقدسات اسلام كه نقطه اوج آن درج مقاله‌اي در هفدهم دي 1356 در روزنامه اطلاعات بود، موجب آغاز دور جديدي از مبارزه اجتماعي و سياسي مردم به رهبري امام خميني‌(ره‌) شد. محمدرضا روز 26 دي 1357 از ايران گريخت و به ترتيب به كشورهاي مصر، امريكا، مكزيك و پاناما رفت‌. وي سپس بيمار شد و به قاهره بازگشت و در 5 مرداد 1359 مقارن با سالگرد مرگ پدرش در يكي از بيمارستان‌هاي اين كشور جان سپرد.

دوران عمر محمدرضا پهلوي به 5 دوره مشخص تقسيم مي‌شود. دوره اول از تولد تا حكومت اوست كه 22 سال دوام يافت. (1320-1298)، دوره دوم 5 سال اول حكومت اوست (1325-1320) كه ايران تحت اشغال نيروهاي بيگانه بود و محمدرضا آشكارا تحت اوامر مستقيم آنها قرار داشت‌. دوره سوم به مدت 7 سال از 1325 تا 1332 بود كه به حكومت مصدق و فرار وي از ايران انجاميد. دوره چهارم به مدت 22 سال از 1332 تا بهمن 1357 بود كه از سقوط مصدق آغاز و به سقوط حكومت شاه انجاميد. بالاخره دوره پنجم به مدت 18 ماه از 26 دي1357 تا مرگ او در 5 مرداد 1359 بود.

 


نهضت ملي شدن صنعت نفت

▫                       مبارزه عليه انگلستان و در مقياسي وسيعتر از واقعه تنباكو

 

الف:زمينه ها و علل نهضت:

▫                       تلاش دولت بريتانيا و دربار ايران براي تصويب قرارداد الحاقي نفت (مذاكرات گس-گلشائيان)

▫                       مخالفت اقليت مجلس برهبري دكتر مصدق در مجلس پانزدهم با اين قرارداد

▫                       مخالفت جناح هاي مذهبي به رهبري آيت الله كاشاني با قرارداد نفت

▫                       اعتراض به تقلب در انتخابات مجلس شانزدهم و تحصن سياست مداران به رهبري دكتر مصدق در كاخ شاه

▫                       ترور عبدالحسن هژير و رزم آرا در اسفند 1329 توسط فدائيان اسلام

▫            تشكيل جبهه ملي متشكل از ليبرال ها، پان ايرانيست ها، سوسياليستها و گروه هاي مذهبي با هدف مقابله با شركت نفت ايران و انگليس.

▫                       مهمترين اهداف اعلام شده جبهه ملي نخست عبارت بود از 

               -حمايت از ملي شدن نفت

              -ايجاد حكومت ملي از طريق آزادي انتخابات و افكار

              -رشد و توسعه اقتصادي

▫                       تجديد انتخابات در تهران و ورود سران جبهه ملي به مجلس

▫                       نخست وزيري دكتر مصدق

▫                       عكس العمل شديد انگلستان به ملي شدن صنعت نفت و نخست وزيري دكتر مصدق:

             -تهديد نظامي

             -طرح دعاوي حقوقي در شوراي امنيت ملل متحد و ديوان

               دادگستري بين المللي عليه ايران

             -تحريم اقتصادي

▫                       اقدامات اوليه دولت براي رفع فشارهاي انگلستان:

-بي اثر ساختن دعاوي حقوقي انگلستان در لاهه و نيويورك

-تلاش براي يافتن راه هايي براي فروش نفت و شكست دولت در اين زمينه، حتي آمريكا از خريد نفت ايران سرباز زد.

-تقاضاي وام از آمريكا و عدم دريافت پاسخ مثبت

▫                       اقدام اساسي دولت: طرح اقتصاد بدون نفت

-محدوديت واردات

-كاهش قيمت ريال

-افزايش صادرات

-كاهش هزينه ها

-افزايش ماليات

-چاپ اسكناس بقدون پشتوانه

-انتشار اوراق قرضه ملي

▫                       قيام سي تير 1331

-انتخابات مجلس هفدهم در ابتداي 1331 و راه يافتن برخي از طرفداران دربار به مجلس شوراي ملي

-استعفاي دكتر مصدق پس از اختلاف با شاه در مورد وزارت جنگ

-انتخاب قوام از طرف مجلس بعنوان نخست وزير جديد در 26 تير 1336

-دعوت آيت الله كاشاني از مردم و حضور آنها در خيابانها در طرفداري از دكترمصدق

-دخالت ارتش و كشته شدن تعدادي از مردم

-عقب نشيني شاه و انتخاب مجدد مصدق بعنوان نخست وزير

 

ب: علل شكست نهضت ملي ايران

▫            نهضت ملي شدن نفت بدليل ائتلاف طبقات مختلف بخصوص روحانت و روشنفكران موفق شد و در زمانيكه پس از 30 تير 1331 اين ائتلاف شكننده گرديد، نهضت به ضعف گرائيد.

▫                       دكتر مصدق حمايت نيروهاي مذهبي را از دست داد و درمقابل سيل دشمنان بي دفاع ماند.

▫            اطرافيان آيت الله كاشاني و دكترمصدق، در سالهاي آخر به اصلي نمودن اختلافات مابين خود پرداخته و از وجود تهديدات نيروهاي طرفدار دربار و انگلستان غافل ماندند.

▫ مداخله خارجي نيز بعنوان مكمل عامل فوق مطرح است.

▫بحران اقتصادي، فشار مستقيم آنگلستان عليه دولت ايران، عدم همكاري كشورهاي ديگر از جمله آمريكا و اتحاد شوروي براي معامله با ايران نيز مردم را در تنگنا قرار داد.

ج: پيامدهاي نهضت:

▫ ياس عمومي در ميان مردم و بخصوص نخبگان براي حذف ديكتاتوري و حفظ نظام مشروطه سال ها در پس از كودتاي 28 مرداد ادامه داشت.

▫اتكاي شاه بر سه عامل ساواك، ارتش و درآمد نفت

▫ايجاد پايه هاي جديد قدرت براي حفظ نظام سلطنتي در پس از كودتاي 28 مرداد:

-استفاده از سازمان اطلاعات و امنيت كشور (ساواك)

-سركوبي مخالفان از طريق اعدام، شكنجه و زندان هاي مخوف

-تبديل ايران به يك كشور دست نشانده آمريكا در منطقه

-تجديد قراردادهاي نفتي اين بار با كنسرسيومي متشكل از شركت هاي آمريكايي و انگليسي

▫                       همراهي دولت ايران با سياست هاي جديد آمريكا در پس از كودتا و بخصوص پس از چند سال، پس از روي كارآمدن جان كندي در آمريكا

 

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :